1

Konu: Noktalama işaretleri

İnsanlar duygu ve düşüncelerini aktarabilmek ve okuduğunu karşısındakine anlatabilmek için işaret sistemlerinden oluşan harfleri ve bu harfleri düzenleyen kurallar bütününü bilmeleri gereklidir.

Noktalama işaretlerinin tarihi, dilbilgini Aristophanes ile başlar. Bununla birlikte düzenli olarak kullanımı, XVI. yüzyılda matbaanın bulunuşu ile gerçekleşmiştir.

Bizim edebiyatımızda, noktalama işaretleri, ancak Avrupa'yı tanıdıktan sonra, XIX. yüzyıldan itibaren görülmeye başlamıştır. İlk olarak Şinasi, Şair Evlenmesi (1859) adlı tiyatro oyununda bazı işaretlerden bahsediyor. Şemsettin Sami de, Kamus-ı Türkadlı sözlüğünde iki noktaya (:), noktateyn; virgüle (,), fasıla demektedir.

Önceleri düzyazı metinlerinde kullanılan noktalama imlerinin, şiirde kullanılmadığını görüyoruz. Başlangıçta, hem şiir hem düzyazı yazan edebiyatçılarımız, noktalama imlerini, düzyazı metinlerinde kullanmışlar, bununla beraber şiir halinde yazdıkları metinlerde noktalama imlerini kullanmamışlardır. Sonraları şiirlerde de başarı ile noktalama imlerinin kullanıldığı görülmektedir.Servet-i Fünun döneminde, Tevfik Fikret'in şiirlerinde, noktalama imlerinin özenle kullanıldığını görmekteyiz. Cumhuriyet döneminde, noktalama imleri daha çok önemsenmiş sayıları ve türleri arttırılmıştır.

2

Cvp: Noktalama işaretleri

Nokta ( . )
a. Cümle sonlarında kullanılır: Türk'üm. Akıl yaşta değil baştadır.
UYARI: Cümle tırnak ya da parantez içine alınmış anlatımlarla bitiyorsa bu durumda nokta tırnak ya da araç parantezden sonra konur.
Dilbilgisinin bölümlerinden biri de sentakstır (cümle bilgisi). Kemal Tahir'in senaryolarından bazıları film haline de getirildi (Haremde Dört Kadın, Yarın Bizimdir, Namusum İçin).
b. Kısaltmaların sonuna nokta konur: Dr. (doktor); (bakınız); Alb. (Albay) Bununla birlikte çok tanınan isimlerin büyük harf kullanılarak yapılan kısaltmalarında, günümüzde, nokta kullanılmamaktadır: TC (Türkiye Cumhuriyeti) MEB (Milli Eğitim Bakanlığı)
c. Sayılardan sonra sıra bildirmek amacıyla nokta kullanılır. Burada nokta sayı sıfatı anlamındadır: 3. (üçüncü); II. Mehmet; IV. Cadde; XIX. yüzyıl; 72. Sokak
UYARI: Cadde, sokak ve ev numaralarından sonra nokta işareti kesinlikle kullanılmalıdır. Nokta kullanılmadığında yukarıdaki örneklere bakılarak dört tane cadde, yetmiş iki tane sokak anlamı çıkabilir.
d. Tarihlerin yazılışında saat, gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için nokta kullanılır: 28. 5. 1966 Okulumuzda birinci ders saat 9.10'da başlamaktadır.
UYARI: Tarihlerde ay adları yazı ile yazılabilir. Bu durumda ay adlarından önce veya sonra nokta kullanılmaz: 28 Mayıs 1966 30 Mart 1967
e. Bibliyografik künyelerin sonuna nokta konur: LEVEND, A.Sırrı, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, Ankara 1960.
f. Bir yazıda maddeleri gösteren rakam ve harflerden sonra nokta kullanılır: I. 1. ; II. 2. A. a. ; B. b.
g. Üçlü gruplara ayrılarak yazılan büyük sayılarda gruplar arasına nokta konur: 778.964.795 54.257.374
h. Matematikte çarpı işareti yerine kullanılır: 3 . 7 = 21 4 . 5 = 20

3

Cvp: Noktalama işaretleri

İki Nokta ( : )
Geçmiş dönemlerde iki noktadan sonra kesinlikle büyük harf kullanılması gerekliliği belirtilirdi. Oysa günümüzde iki noktadan sonra gelen cümle tam ve bağımsız bir cümle ise yine büyük harfle yeni cümleye başlanıyor. Ancak iki noktadan sonra gelen cümle tam bir cümle değil, bir önceki cümlenin ardılı niteliğinde ise bu durumda küçük harf kullanımı görülmektedir.
a. Açıklanması gereken konularda cümle ve sözcüklerden sonra iki nokta konur: Güneş'e uzaklıklarına göre gezegenler şöyle sıralanır: Merkür, Venüs, Dünya, Jüpiter, Satürn, Uranüs. Sömürgecilik, türlü yollara başvurur: Askeri gücüne dayanarak kaba kuvvet kullanır; ekonomik denetimle hegemonya kullanmaya kalkar; kültürel sömürgeciliğe açılır.
b.Başkalarından aktarılan yazı ve sözlerde tırnak işaretinden önce iki nokta konur: Atatürk diyor ki: "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir".
c. Yazıda karşılıklı konuşmaların başlayacağını belirten sözlerden sonra iki nokta konur: Gülerek sordum: - Ne biliyorsun?
İri ela gözlerini kırptı. Delillerden emin olan insanlara mahsus saf bir kanaatle: - Ne bilmeyeceğim, dedi: sır olmasa buraya her gece nur iner mi? (Ömer Seyfettin)

4

Cvp: Noktalama işaretleri

Üç Nokta ( ... )
a. Büyük üzüntü, korku, sevinç gibi duygular nedeniyle tamamlanamayan cümlelerden sonra üç nokta konur: - Baban iyileşti mi? - Onu geçen hafta ... Keriman hıçkırıklar arasında: - Yirmi yıl ... diye inledi, yirmi yıl sonra ... sana nasıl anlatabilirim ki ...
b. Tamamlanmamış cümlelerde anlamı pekiştirmek için üç nokta kullanılır: Desem ki ... İnan bana sevgilim inan ... (Cahit Sıtkı) Senin gözlerinden öyle acı
c. Üç nokta yazıda birbirine benzer varlıklar sıralanırken birkaçını yazdıktan sonra vesaire, bunun gibi anlamına gelen sözcüklerin yerine kullanılır: Küçükken okuduğum kitaplardan hatırlayabildiklerim şunlar: Çalıkuşu, Yaban, Kiralık Konak, Sinekli Bakkal ... Onlarda her şey var: Atlar, arabalar, uşaklar ...
d. Söz arasında söylenmek istenmeyen ya da müstehcen sözcüklerin yerine kullanılır: Dün müdürü kendi yanında çalışan ... adlı genç kızla aynı yatakta yakalamışlar. "Sana haraç verecek adamın ..." diye bağırdı.
e. Bir metinde yapılan alıntılarda kimi zaman metnin bütünü, bazı bölümler yazılmaz ve kullanılmaz. Bu durumda alıntı yapılan metinde atlanan kısımları belirtmek için üç nokta kullanılır: " (...) Türk aydını (...) Bu viran ülke ve bu yoksul insan kitlesi için ne yaptın? (...) Anadolu halkının bir ruhu vardı; nüfuz edemedin. Bir kafası vardı; aydınlatamadın. Bir vücudu vardı; besleyemedin. Üstünde yaşadığı bir toprağı vardı; işletemedin." (Yakup Kadri, Yaban)

5

Cvp: Noktalama işaretleri

Virgül ( , )
a. Cümlede sıralanan ad (isim), sıfat, belirteç (zarf), adıl (zamir), eylem (fiil) ve harfler arasında virgül kullanılır: Bunun gibi, her şey, kin, nefret, muhalefet, bize hep insanlardan, hep toplumdan gelmiyor mu?
b. Cümlede özne olan kelime, kendisinden sonra gelen sözlere karışabilecekse, özneden sonra virgül konulur: O, tarihin seyrini değiştiren adamdı. Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır.
c. Gösterme (İşaret) zamirlerinden sonra virgül kullanılır: Bu konferansta o, bilgisayar teknolojisi hakkında bilgi verdi.
d. Ad (isim) yerine geçen sıfatlardan sonra virgül kullanılır: Çocuk, bisikletine bindi.
e. Birleşik sıralı cümlelerde, arada bağlam olsun olmasın, iki cümle arasında virgül kullanılır: Sinemaya gidecektik, fakat geç kaldık.
f. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına virgül konulur: Meyve tabağında elma, muz, armut ve ayva vardı. Evde, okulda, yollarda, her yerde yalnızca seni düşünüyorum. Kısa saçlı, ela gözlü, kahverengi mantolu, genç ve güzel bir kız gülümseyerek bana doğru yaklaştı. Küçücük arabaya benim bavullarımı, annemin kayak takımını, kardeşlerimin oyuncaklarını tıka basa yerleştirmeye çalıştık.
g. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak amacıyla virgül kullanılır: Bir varmış, bir yokmuş. Umduk, bekledik, düşündük.
h. Cümlede özel olarak vurgulanması gereken öğelerden sonra virgül konur: Bunu hiç kimse bilhassa o, yapmadı. Soğuk, ellerimizi dondurdu. Bizim, minyatürden tuval resmine geçişimiz, Batılı resim sanatının Türk resim sanatını etkilemesiyle, XIX. yüzyılda başlamıştır.
i. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan öğeleri belirtmek için virgül konur. Virgül işareti cümlenin öznelerini ayırır: Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi, koltuğundan fırlamış ve ona kapıyı kendi eliyle açmaya gelmişti. Selçuk Üniversitesi, yalnız eğitim ve kültür açısından değil, sosyal ve teknolojik açıdan da yöreyi etkiliyor.
j. Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için virgül konur: Örnek olsun dile, örnek istemez ya, söylüyorum. Bütün erkekler, sakatlar ve yaşlılar hariç, silah altına alınmıştı.
k. Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına virgül konur: Akşam, yine akşam, yine akşam, Göllerde bu dem bir kamış olsam.
NOT: İkilemeler arasına virgül konulmaz. Yavaş yavaş; bata çıka; koşa koşa vb.
l. Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerden sonra virgül konulur: Ben onu görünce titriyorum, diyor. Recaizâde Mahmut Ekrem, şiir sadece vezinli ve kafiyeli olmaz; nesir ile de yazılabilir, diyordu.
m. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak red, kabul ve teşvik bildiren hayır, yok, yoo, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra virgül kullanılır: Haydi, geç kalıyoruz.
n. Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek için virgül kullanılır: Bu gece, eğlenceleri içine sinmedi.
o. Devrik cümlelerde virgül işaretinin yeri çoğu kez kurallara uymamaktadır: Çoktan almıştım o kitabı, birkaç kez de açtım okumak için, yürümedi. Yola, öğle yemeğinden sonra çıktık.
p. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra virgül konur: Sayın Başkan, Değerli Arkadaşım, Çocuklar, sınıfta gürültü etmeyin!
r. Yazışmalarda başvurulan makamın adından sonra virgül konur: Türk Dil Kurumu Başkanlığı'na, Hacettepe Üniversitesi Rektörlüğü'ne,
s. Yazışmalarda yer adlarını tarihlerden ayırmak için virgül konur: Kuşadası, 4 Mart Ankara, 26 Ocak
t. Sayıların yazılışında, kesirleri ayırmak için virgül kullanılır: 38 , 5 (otuz sekiz tam, onda beş) 0 , 52 (sıfır tam, yüzde elli iki)
u. Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra virgül konur: ERGİN, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara, 1938.
UYARI: Metin içinde "ve", "veya", "yahut" gibi bağlaçlardan önce ve sonra virgül konulmaz.

6

Cvp: Noktalama işaretleri

Noktalı virgül (;)
Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımlarla birbirinden ayırmak için konur: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan, Orhan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül, Yonca adları verilir.
a.Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum. Sabahtan beri bekliyorum; ne gelen var, ne giden. İş işten geçti;artık gelse de olur, gelmese de.
b.Virgülle ayrılmış örnekleri farklı örneklerden ayırmak için konur: Türkiye, İngiltere, Azerbaycan; İstanbul, Londra, Bakü.
c.Kendilerinden evvelki cümleyle ilgi kuran ancak, yalnız, fakat, lâkin, çünkü, yoksa, bundan dolayı, binaenaleyh, sonuç olarak, bununla birlikte, öyleyse vb. cümle başı bağlaçlarından önce konur. Halis bir şiir fena okunabilir; lâkin sahte bir şiir iyi okunamaz

7

Cvp: Noktalama işaretleri

Soru İşareti ( ? )
a. Soru bildiren cümlelerden ve sözcüklerden sonra soru işareti konur: Şakaklarıma kar mı yağdı ne var? Bu kaçıncı bahçe gördüm tarumar? Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu adlı romanını okudunuz mu? Ya gelmeseydin?
b. Verilen bilgilerin kesin olarak doğruluğundan emin olunmadığı durumlarda soru işareti kullanılır: Hoca Ahmet Yesevi (? - 1166), Türkistan bölgesinde yaşamıştır.
c. Karşılıklı konuşmalarda şaşkınlık, şüphe, alaya alma, suskunluk gibi ruh hallerini belirtmek için kullanılır: - Evli misin? - Evet. Her ay on kitap okuduğunu (?) söylüyor.
UYARI: Gerçek soru bildirmeyen soru eki ve kelimelerinden sonra, soru işareti kullanılmaz:
Yemek gördün mü ye, dayak gördün mü kaç. Yüzüme baka baka yalan söylemez mi!

8

Cvp: Noktalama işaretleri

Ünlem ( ! )
Ünlem işareti genellikle cümle sonu işaretidir.
a. Heyecan, şaşkınlık, korku, acıma, kızgınlık gibi duyguları anlatan sözcük ve cümlelerden sonra kullanılır: Aman Allah'ım, manzara ne güzel! A! Sen artık çok oluyorsun.
b. Heyecanlı seslenişlerden, emir ve hitaplardan sonra ünlem işareti konur: Ey Türk Gençliği! Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker! Türk milleti!
c. Bir cümlede birden çok ünlem kullanılması gerektiği durumlarda, ünlem işaretleri yerine virgül konarak cümlenin sonunda tek bir ünlem kullanılır: Aman, off, öldüm, bittim, canım çok yandı!
d. Küçümseme, yerme, alay bildiren cümlelerden sonra ünlem işareti konur: Ali Beyin ne kadar akıllı (!) olduğunu herkes biliyor. Karnede getirdiğin notlardan ne kadar çok çalıştığın (!) belli oluyor.

9

Cvp: Noktalama işaretleri

Uzun Çizgi ( - )
Bu noktalama işaretine konuşma çizgisi de denilmektedir. Yazıda, satır başlarına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Eğer metinde konuşmalar tırnak içinde verilirse bu durmda konuşma çizgisi kullanılmaz
- Frankfurt'a gelen herkesin sorduğu sorular şunlardır: ” Eski şehri gezdin mi? ” Goethe'nin evini gezdin mi? (Ahmet Haşim)

10

Cvp: Noktalama işaretleri

Tire (Kısa Çizgi) ( - )
a. Satır sonuna sığmayan sözcükler tire ile ayrılır ve sözcüğün satıra sığmayan bölümü bir alt satıra yazılır. Sözcük bölünürken hecelerin bölümlenmesine dikkat edilir. Evlerimize dö- nerken bekçiler- le karşılaştık.
b. Aralarında türlü ilişkiler (eşitlik, yakınlık ...) bulunan iki sözcük ya da iki tarih arasındaki ortaklığı ve başlangıçla sonu belirtmek için tire kullanılır: Türkçe, Ural-Altay dil ailesindendir. Yarın saat 19.00 - 19.30 arasında, sizi, akşam yemeğine bekliyoruz. Atatürk (1881-1938), yılları arasında yaşamıştır.
c. Cümlenin kuruluşuna girmeyen, ancak cümledeki düşünceyi açıklamaya yarayan ara söz veya ara cümleleri ayırmak için çizgi işareti konur: 1775'de İstanbul'a gelen Baron de Tott, karısının ziyaretine gittiği bir sultan sarayında - Ahmet III.'ün kızı - bütün bir Fransız dekorunu hazır bulduğunu söyler. Vural Bey, - cuma günleri dışında - toplantıya kendisi başkanlık eder.
d. Arapça ve Farsça kurallara göre yapılmış tamlamalar ve birleşik kelimeler arasına tire konur: Divan-ı Lügati't-Türk Tercüman-ı Ahval Duyun-ı Umumiye (devlet borçları)
e. Dilbilgisinde kök ve ekleri göstermek için tire kullanılır: Göz-lük-çü-ye tut-ku sev-i-ş-mek
f. Dilbilgisinde fiil kök ve gövdelerini belirtmek için tire kullanılır: Sar- vur- yat- okut- görüş-